Bilindiği üzere SOLAS, ticari gemilerde can güvenliği konularını düzenleyen en önemli uluslararası sözleşme olarak kabul edilmektedir. Türkiye, 25.05.1980/16998 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmasının ardından 1981 yılında Sözleşme’ye katılmıştır. Ayrıca 11.08.2006 tarihinde Türkiye Denizcilik Müsteşarlığı, ekli bir tablo ile gemilerin ve idarenin bildirim ilke ve usullerinin ayrıntılı biçimde düzenlendiği, SOLAS ve MARPOL Sözleşmeleri Uyarınca Bildirimlere İlişkin Yönetmelik’i yayımlamıştır. Buna https://www.mevzuat.gov.tr/anasayfa/MevzuatFihristDetayIframe?MevzuatTur=7&MevzuatNo=10574&MevzuatTertip=5 adresinden ulaşılabilir.
1974 Sözleşmesi’nin en önemli özelliklerinden biri muhtemelen “zımni kabul” yöntemini içermesidir. Bu usule göre, taraf devletlerin belirli bir sayısı itiraz etmezse Sözleşme hükümleri belirlenen bir tarihte uluslararası düzeyde yürürlüğe girebilir. Başka bir deyişle zımni kabul, değişikliğe itiraz edilmemesi hâlinde yürürlüğe girmeyi sağlayan bir usuldür. Bu şekilde SOLAS 74 Sözleşmesi, denizcilik alanındaki gelişmelere paralel olarak her yıl 1 veya 2 kez güncellenebilir.
Zımni Kabul yöntemi yalnızca SOLAS anlaşmasının eklerinin II ila XII. bölümlerine uygulanır. I. Kısım’da değişiklik yapılması hâlâ eski sistem olan “açık kabul” biçiminde mümkündür.
Denizcilik alanındaki gelişmelere paralel olarak SOLAS 74 Sözleşmesi’ne iki ek protokol yapılmıştır. Günümüzde 1988 Protokolü olan Uyumlaştırılmış Denetim ve Belgelendirme Sistemi yaygın biçimde uygulanmaktadır.
2013 itibarıyla dünya deniz filosunun %99’undan fazlasını temsil eden 162 ülkenin SOLAS 1974 Sözleşmesi’ne taraf olduğu belirtilmelidir.
TEKNİK HÜKÜMLER
SOLAS, ticari gemilerin inşası, donanımı ve işletilmesi için asgari güvenlik standartları oluşturmayı amaçlar. Her Bayrak Devleti, kendi bayrağı altındaki gemilerin Sözleşme hükümlerine uymasını sağlamakla sorumludur. Bu sorumluluğun yerine getirildiğinin göstergesi olarak, şekli ve koşulları Sözleşme’de belirtilen sertifikalar gemilere verilir. Başka bir deyişle gemilerdeki sertifikalar, kurallara uygunluğun göstergesidir. Sözleşme’deki “kontrol” hükümleri, gemilerin gittikleri limanlarda “Liman Devleti” makamı tarafından denetlenmesine izin verir. (Liman Devleti Denetimi) Böylece gemi veya donanımı Sözleşme hükümlerine uygun değilse liman devleti, eksikliklerin ağırlığına bağlı olarak geminin hareket etmesini engelleyebilir ve düzeltici tedbirler uygulayabilir.
SOLAS’ın bir diğer önemli özelliği, geminin inşa edildiği yılda yürürlükte olan hükümlerin uygulanmasını sağlayan “Kazanılmış Haklar Klozu” olarak adlandırılan temel kuraldır. Örneğin 1990 yılında inşa edilmiş bir geminin donanımı, 1990 yılında geçerli olan SOLAS kurallarına uygun olmalıdır. Böyle bir gemiden yeni kural gereklerinin karşılanması istenemez. Ancak bu kuralın istisnası, başlangıçta veya “uygulama” hükümleri içinde “her gemi” ya da “tüm gemiler” ifadelerinin kullanılmasıdır.
Bölüm I – Genel Hükümler
Çeşitli ticari gemilerin denetimi, gözetimi ve belgelendirilmesi düzenlenmektedir. SOLAS 88 Protokolü ile bu bölüm kısmen değiştirilmiş ve “Uyumlaştırılmış Denetim ve Belgelendirme Sistemi” (HSSC) yürürlüğe konulmuştur. Bu bölüm ayrıca kazaların soruşturulmasını öngören bir maddeyi ve akit devletlere limanlarını ziyaret eden gemileri denetleme yetkisi veren bir maddeyi içerir.
Bölüm II-1 İnşa, İç Bölmeler ve Denge, Makine ve Elektrik Sistemleri
Gemilerin, özellikle yolcu gemilerinin iç bölmeleri, kaza ve hasar hâlinde geminin belirli ölçüde yüzmeye ve dengede kalmaya devam edeceği şekilde bölümlere ayrılmalıdır. Bu bölümde su geçirmezlik, sintine boşaltma düzenlemeleri, denge şartları, tasarım ve inşa hususları ile gereklilikler düzenlenmektedir. Ayrıca çeşitli acil durumlarda geminin, personelin ve yolcuların güvenliğini sağlamak için gerekli hizmetleri (aydınlatma, sevk, pompalar, dümen vb.) sunmak üzere makine ve elektrik sistemlerine ilişkin gereklilikler düzenlenmiştir.
Bölüm II-2 Yangından Korunma, Yangının Tespiti ve Yangının Söndürülmesi
Tüm gemiler için yangın güvenliğine ilişkin ayrıntılı kurallar ve özellikle yolcu gemileri, yük gemileri ve tankerler için özel hükümler içerir. Geminin ısıl yalıtım ve yapısal sınırlarla ana ve dikey bölümlere ayrılması, yaşam mahallerinin diğer kısımlardan ısıl yalıtım ve yapısal sınırlarla ayrılması, yanıcı malzemelerin sınırlı kullanımı, yangının başladığı yerde tespit edilmesi, kontrol altına alınması ve söndürülmesi, kaçış yollarının korunması ve yangınla mücadele için her bölüme erişim, yangın söndürme donanımının hazır bulundurulması, yanıcı yük buharlarının tutuşma riskinin en aza indirilmesi düzenlenir. Güvenlik hususlarını kapsar.
Kısım III Can Kurtarma Donanımı ve Düzenlemeleri
Bu bölüm, can filikaları, kurtarma botları, can salları ve can yelekleri gibi can kurtarma donanımı ve düzenlemelerine ilişkin gereklilikleri içerir. Donanımın muhafaza edilme koşulları gemi türlerine göre düzenlenir. Bu bölümdeki 34. Kural uyarınca, can kurtarma donanımına ilişkin teknik gereklilikleri düzenleyen “Can Kurtarma Donanımı Uluslararası Kodu” (LSA Kodu) zorunludur.
Bölüm IV- Telsiz Haberleşmesi
Bu bölüm “Küresel Deniz Tehlike ve Güvenlik Sistemi”nin (GMDSS) gerekliliklerini içerir. Uluslararası sefer yapan tüm yolcu gemileri ile 300 gros tondan büyük tüm yük gemileri, tehlike hâlinde haberleşebilmek, telsiz mesajlarını alabilmek ve özellikle bir kazadan sonra konumlarının belirlenmesini sağlamak için gerekli donanımı taşımak zorundadır. İmzacı devletler de gemilere çeşitli telsiz haberleşme hizmetleri sağlamakla yükümlüdür. Bu bölüm, Uluslararası Telekomünikasyon Birliği’nin (ITU) telsiz koduyla yakından ilişkilidir.
Bölüm V – Seyir Güvenliği
Bu bölüm, Taraf Devletler tarafından sağlanması gereken seyir güvenliğiyle ilgili hizmetleri (arama ve kurtarma, gemi trafik hizmetleri, gemi raporları, meteoroloji hizmetleri gibi) tanımlar. Her sefer bölgesinde tüm gemilerde uyulacak seyir kuralları ve seyir donanımının muhafazasına ilişkin hükümler de bu bölümde düzenlenir. Bölüm V’in tüm gemilere uygulanması, yalnızca uluslararası sefer yapan belirli gemi türlerini kapsayan Sözleşme’nin genel düzenine bir istisna oluşturur.
Bölüm VI – Yükün Taşınması
Bu bölüm, özellikleri nedeniyle gemiye, diğer yüklere veya kişilere zarar verebilecek ve taşıma sırasında özel önlem gerektiren her tür yükün (dökme sıvılar ve gazlar hariç) taşınmasına ilişkin kuralları içerir. Bu kurallar istifleme, ayırma ve bağlama (konteynerlerin bağlanması gibi) gerekliliklerini kapsar. Bölüm ayrıca dökme tahıl taşıyan yüklerin “Uluslararası Tahıl Kodu”nun gerekliliklerine uymasını öngörür.
Bölüm VII – Tehlikeli Maddelerin Taşınması
Bu bölümde kurallar çeşitli kısımlar hâlinde düzenlenmiştir:
Kısım A- Ambalajlı tehlikeli maddelerin taşınması –
Ambalajlı tehlikeli maddelerin sınıflandırılması, ambalajlanması, işaretlenmesi, etiketlenmesi, etiket bilgilerinin düzenlenmesi, belgelenmesi ve istiflenmesine ilişkin hükümleri içerir. Bu bölümde “Deniz Yoluyla Taşınan Tehlikeli Maddeler Uluslararası Kodu” (IMDG Kodu) zorunlu hâle getirilmiştir. Her 2 yılda bir güncellenen IMDG Kodu, sürekli yeni tehlikeli maddelerin eklendiği ve taşıma kurallarının değiştirildiği ambalajlı tehlikeli maddelerin deniz yoluyla taşınmasına ilişkin en önemli uluslararası düzenlemedir.
Kısım A-1 – Dökme katı tehlikeli maddelerin taşınması –
Bu tür maddelerin istiflenmesi, ayrılması ve belgelenmesine ilişkin gereklilikler ile bu maddelerin karıştığı kazaların bildirilme yöntemlerini içerir. Dökme katı yüklerin taşınmasındaki en ciddi tehlikeler arasında, yükün dengesiz dağılımı sonucunda sefer sırasında geminin yapısal olarak hasar görmesi, gemi dengesinin bozulması veya kaybedilmesi ve yüklerin rol oynadığı kimyasal tepkimeler bulunur. Bu nedenle “Uluslararası Deniz Yoluyla Dökme Katı Yükler Kodu” (IMSBC Kodu) bu bölümle zorunlu hâle getirilmiştir. Bu Kod’un temel amacı, belirli dökme katı yüklerin taşınması sırasında ortaya çıkabilecek tehlikeleri ve dökme katı yükün taşınması sırasında izlenecek usulleri belirlemek ve ilgili talimatlar hakkında bilgi sağlayarak dökme katı yükün güvenli biçimde yüklenmesine ve taşınmasına yardımcı olmaktır.
Kısım B, dökme hâlde tehlikeli sıvı kimyasallar taşıyan gemilerin inşa ve donanımını kapsar ve kimyasal tankerlerin “Uluslararası Dökme Kimyasallar Kodu”nun (IBC Kodu) hükümlerine uymasını öngörür.
Kısım C, dökme hâlde sıvılaştırılmış gaz taşıyan gemilerin inşa ve donanımını kapsar ve gaz gemilerinin “Uluslararası Gaz Taşıyıcıları Kodu”nun (IGC Kodu) hükümlerine uymasını öngörür.
Kısım D, paketlenmiş ışınlanmış nükleer yakıt, plütonyum ve yüksek seviyeli radyoaktif atıkların gemilerde taşınmasına ilişkin özel gereklilikleri içerir. Bu ürünleri taşıyan gemiler “Paketlenmiş Işınlanmış Nükleer Yakıtın, Plütonyumun ve Yüksek Seviyeli Radyoaktif Atıkların Gemilerde Güvenli Taşınmasına İlişkin Uluslararası Kod”un (INF Kodu) hükümlerine uymalıdır.
Bölüm VIII – Nükleer Gemiler
Nükleer güçle çalışan gemilere ilişkin temel gereklilikler, özellikle radyasyonun yol açtığı tehlikeler, bu bölümde verilmektedir. Bu bölümde, IMO Genel Kurulu tarafından 1981’de kabul edilen ayrıntılı ve açıklayıcı bir kaynak olan “Nükleer Ticaret Gemileri Güvenlik Kodu”na atıf yapılmaktadır.
Bölüm IX – Gemilerin Güvenli İşletilmesi için Yönetim Sistemi
Bu bölüm, geminin işletilmesinden sorumlu şirketler veya kişiler tarafından gemide bir güvenlik yönetim sisteminin kurulmasını düzenleyen “Uluslararası Emniyetli Yönetim Kodu”nu (ISM Kodu) zorunlu kılar.
Bölüm X – Yüksek Hızlı Gemiler için Güvenlik Tedbirleri
Bu bölüm, yüksek hızlı teknelere ilişkin güvenlik gerekliliklerini düzenleyen “Yüksek Hızlı Tekneler Güvenlik Kodu”nu (HSC Kodu) zorunlu kılar. Yüksek hızlı gemiler, HSC Kodu’nun gerekliliklerini karşılamaları hâlinde Sözleşme’nin I-IV. Bölümlerinin ve V. Bölümünün 18, 19 ve 20. Kurallarının gerekliliklerini karşılamış sayılır.
Bölüm XI-1 Deniz Güvenliğini Artırmaya Yönelik Özel Tedbirler
Bu Bölüm, İdare adına denetim ve belgelendirme yapmaya yetkili kuruluşlara, genişletilmiş denetime, gemi kimlik numaralarının uygulanmasına ve liman devleti denetimine ilişkin bazı hükümlere dair düzenlemeleri kapsar.
Bölüm XI-2 Deniz Güvenliğini Artırmaya Yönelik Özel Tedbirler
Bu Bölümde “Uluslararası Gemi ve Liman Tesisi Güvenlik Kodu” (ISPS Kodu) zorunlu hâle getirilmiştir. ISPS Kodu’nun A Kısmı zorunlu hükümleri, B Kısmı ise zorunlu hükümlerin etkili biçimde uygulanmasına ilişkin tavsiyeleri içerir. Bu bölümde güvenlik belgeleri, belgeler, donanım, kaptanın güvenlikle ilgili görevleri, gemi güvenlik zabitinin görevleri, şirketlerin görev ve sorumlulukları, liman güvenlik zabitinin görevleri, liman tesislerindeki güvenlik gereklilikleri, değerlendirmeler ve belgeler, yetkili güvenlik kuruluşları ve benzeri konular düzenlenir. Limandaki gemilerin güvenlik kontrolü bakımından liman devletlerine geniş yetkiler verilmiştir. Bu yetkiler, gemi limana gelmeden önce yapılacak bildirim ve kontroller, gemilerin limana girişine izin verilmemesi veya limandan çıkarılması gibi çok çeşitli konuları kapsar.
Bölüm XII Dökme Yük Gemileri için Ek Güvenlik Tedbirleri
Bu Bölüm, uzunluğu 150 metreden fazla olan dökme yük gemilerine ilişkin yapısal gereklilikleri düzenler.